صنعت سرب و روی ایران با تکیه بر پیشینهای چند هزار ساله، ذخایر قابلتوجه معدنی و زنجیرهای نسبتاً کامل از استخراج تا صنایع پاییندستی، یکی از ارکان راهبردی معدنکاری کشور بهشمار میرود. این صنعت امروز در کنار فرصتهای صادراتی و ارزشآفرینی، با چالشهایی در حوزه انرژی، فناوری و محیطزیست روبهروست و آینده آن به نحوه بهرهبرداری از ظرفیتهای مغفول و حرکت بهسوی اقتصاد چرخشی گره خورده است.جایگاه تاریخی سرب و روی در ایران
همانطور که گفته شد استفاده از سرب و روی در ایران سابقه طولانی چند هزار ساله دارد. شواهد باستانشناسی از استخراج و ذوب سرب در مناطقی مانند زنجان، نیشابور و مرکز ایران حکایت دارد و نشان میدهد این فلزات در ساخت ابزار، ظروف و آلیاژها کاربرد داشتهاند. روی نیز از دیرباز در تولید آلیاژ برنج مورد استفاده قرار میگرفته و ایران یکی از مناطق اولیه شناخت و بهرهبرداری از این فلز بوده است. با ورود به قرن بیستم و توسعه معدنکاری صنعتی، بهرهبرداری از معادن بزرگ سرب و روی شکل مدرنتری به خود گرفت و معدن انگوران بهعنوان نقطه عطف این تحول شناخته شد.
پس از دهه ۱۳۵۰ و بهویژه در سالهای بعد از انقلاب، توسعه واحدهای فرآوری، شمشسازی و صنایع پاییندستی باعث شد صنعت سرب و روی ایران از مرحله استخراج صرف عبور کرده و به زنجیرهای نسبتاً کامل تبدیل شود. این روند طی دو دهه اخیر با افزایش ظرفیت تولید، رشد صادرات و گسترش بازیافت، ابعاد تازهای به خود گرفته است.
ذخایر معدنی و جایگاه ایران در منطقه
ایران از نظر زمینشناسی یکی از غنیترین کشورهای جهان بهشمار میرود و با وجود آنکه تنها حدود یک درصد از خشکیهای جهان را در اختیار دارد، نزدیک به هفت درصد از منابع معدنی دنیا در این سرزمین واقع شده است. بیش از ۸۱ ماده معدنی در ایران شناسایی شده و مجموع ذخایر کشفشده کشور حدود ۳۷ میلیارد تن برآورد میشود. این رقم ذخایر زمینشناسی را به بیش از ۵۷ میلیارد تن میرساند.
در حوزه سرب و روی، آمارهای رسمی نشان میدهند مجموع ذخایر قطعی این دو فلز حدود ۲۲۳ میلیون تن است. میانگین عیار روی نزدیک به ۵ درصد و عیار سرب حدود ۱.۸ درصد گزارش شده که در مقایسه با بسیاری از ذخایر منطقهای وضعیت قابل قبولی محسوب میشود. ایران از نظر ذخایر روی در میان کشورهای برتر آسیا قرار دارد و از منظر ذخایر سرب نیز جایگاهی تثبیتشده در غرب آسیا دارد. سه ماده معدنی سنگآهن، مس و سرب و روی نزدیک به ۹۰ درصد ارزش افزوده بخش معدن ایران را تشکیل میدهند و سرب و روی سهمی حدود ۵.۸ درصد از این ارزش افزوده دارند.
معادن اصلی سرب و روی ایران
معدن انگوران در استان زنجان شناختهشدهترین معدن سرب و روی کشور است. این معدن بهدلیل عیار بسیار بالا طی دههها ستون اصلی تأمین خوراک صنایع سرب و روی ایران بوده است. کاهش ذخایر پرعیار سطحی در سالهای اخیر موجب تمرکز بیشتر بر استخراج زیرزمینی و برنامهریزی برای جایگزینی منابع جدید شده است.
معدن مهدیآباد در استان یزد نیز بهعنوان یکی از بزرگترین ذخایر روی جهان، مهمترین پشتوانه آینده این صنعت در کشورمان بهشمار میرود و بهرهبرداری کامل از این معدن میتواند ایران را به یکی از قطبهای اصلی تولید کنسانتره روی در منطقه تبدیل کند. معادن ایرانکوه اصفهان، کوشک بافق، نخلک نائین، چاهپلنگ و کوهسرخ نیز از دیگر منابع مهم تأمین مواد اولیه هستند. در سال ۱۴۰۳ میزان استخراج کانسنگ سرب و روی در کشور حدود ۷ میلیون تن گزارش شده که بخش قابلتوجهی از آن بهصورت خاک اکسیدی و سولفیدی بوده است.
کانی فرآوران نوآور ؛ تلفیق دانش ، نوآوری و توسعه